Câu nói “hy vọng một lúc nào đó Singapore sẽ phát triển giống như Sài Gòn” của Lý Quang Diệu – nguyên thủ tướng Singapore – trong thập niên 60, mà dạo gần đây thường được trích đi trích lại, làm ta hình dung được phần nào sức phát triển của nó ở thời được mệnh danh “Hòn ngọc Viễn Đông”. Phải chăng những kiến trúc xưa của Sài Gòn đã làm nên vẻ đẹp độc đáo một thời?

Mới đây, chúng ta lại nghe rằng: “Sự hứng thú của chúng tôi với Sài Gòn sẽ giảm đi nhiều nếu thành phố không gìn giữ được những công trình kiến trúc cũ. Nếu điều đó xảy ra, có thể chúng tôi sẽ đến Bangkok thay vì lựa chọn Sài Gòn…”– trong bài viết của nữ tác giả Marianne Brown trên trang Total Travel của Úc. Việc xâm phạm những di tích kiến trúc không chỉ là chuyện phá hủy, mà còn là xây dựng những thứ không phù hợp chung quanh chúng.

Điều đó dẫn đến những suy nghĩ như: Hóa ra những di tích thân quen nơi ta sống liệu chỉ dành riêng cho cư dân nơi đó, nếu xét đến yếu tố du lịch, hoặc bảo tồn văn hóa bản sắc trong thời hội nhập? Rồi cuộc chiến bảo tồn những di tích văn hóa nơi đó liệu chỉ phụ thuộc vào giới chức trách?…

Câu trả lời thuộc về mỗi chúng ta đơn giản bằng việc cất tiếng bảo vệ những di sản này. NTND

Nhà hát lớn Sài gòn được xây dựng từ năm 1989, do KTS Ferret thiết kế, tọa lạc trên đường Catinat (Đồng Khởi nay) bên cạnh là hai khách sạn Caravelle và Continental. Đây là công trình văn hóa tốn kém bậc nhất ở Sài Gòn thời Pháp thuộc. Bố cục nhà hát được dựng theo nhà hát kịch Opéra ở Paris, với phòng khán giả rộng, sân khấu lớn. Ngoài ra, còn có tầng hầm, mái gãy dạng Mansart. Mặt tiền của nhà hát được trang trí nhiều phù điêu được đặt từ Pháp, trong đó, nổi bật là 2 tượng nữ thần ở cửa và nhóm các thiên thần dạo nhạc trên đỉnh. Thiết kế nội thất nhà hát hiện đại với đầy đủ thiết bị âm thanh và ánh sáng. Ngoài tầng trệt, nhà hát còn có 2 tầng lầu với những dãy ghế được bố trí theo hình chữ U hướng về sân khấu chính. Hiện nay, Nhà hát thành phố Hồ Chí Minh là nơi tổ chức biểu diễn sân khấu chuyên nghiệp như: biểu diễn kịch nói, cải lương, ca nhạc, múa ba lê, dân tộc, opera cho tất cả các đoàn nghệ thuật trong và ngoài nước.

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được xây dựng từ năm 1877 đến năm 1880 có chiều rộng 35m, chiều dài 93m, do KTS Bonard người Pháp thiết kế, mô phỏng nhà thờ Notre Dame của Paris, nhưng nhỏ hơn và thuộc loại đẹp nhất trong số các nhà thờ ở các nước thuộc địa Pháp thời đó. Tường nhà thờ được xây bằng gạch trần màu nâu đỏ nhập từ Marseille sang. Năm 1895, nhà thờ xây thêm hai tháp chuông, mỗi tháp cao 57,6m và hai tháp có 6 chuông đồng lớn nặng 25.850 tấn – hiện nay là bộ chuông lớn nhất Việt Nam. Ðứng trước nhà thờ là tượng Ðức mẹ Hòa Bình bằng cẩm thạch Ý, cao 4,2m, nặng 8,5 tấn làm tại Rome được dựng vào năm 1959. Ngày 8/12/1959, Tòa thánh Vatican đã có quyết định nâng nơi đây lên hàng Vương cung Thánh đường (Basilique). Hàng ngày, nhà thờ có nhiều giờ lễ khác nhau. Đặc biệt, ngày chủ nhật vào lúc 9h30 có lễ dành cho người nước ngoài.

Khác với các công trình kiến trúc đậm nét Pháp ở trên, Bưu điện Trung Tâm Sài Gòn có nhiều đặc trưng của phong cách kiến trúc tổng hợp Âu- Á, được xây dựng từ 1886 đến năm 1891, do KTS Villedieu thiết kế. Tòa nhà đồ sộ này tọa lạc trên gò đất cao bên hông nhà thờ Đức Bà, phía sau là đường Paul Blanchy (Hai Bà Trưng nay). Mặt tiền của bưu điện được trang trí những bảng tên một số danh nhân Pháp như Laplace, Voltaire, Arage…cùng những họa tiết sinh động. Trên vòng cung ngôi nhà có chiếc đồng hồ lớn. Bước chân vào phía trên trong, khách thấy hai bên tường cao là hai bản đồ lịch sử của Sài Gòn, các kiến trúc gothic và hơn 35 quầy phục vụ khách hàng. Ngoài ra, còn có các quầy bán đồ lưu niệm với các sản phẩm handmade đậm nét Việt.

Trụ sở UBND TP HCM được xây dựng từ năm 1898 đến năm 1909, do KTS Gardès thiết kế dựa theo mô-tip lầu chuông ở miền Bắc nước Pháp. Thời Pháp thuộc, nơi đây có các tên gọi là dinh Xã Tây, dinh Đốc Lý, rồi Tòa thị sảnh, là trụ sở làm việc của Hội đồng thành phố. Từ năm 1954 – 1975, gọi là Tòa đô chính Sài Gòn. Sau 30/4/1975 cho đến nay là trụ sở của UBND TP.HCM. Cấu trúc của tòa nhà khá đơn giản với phần chính giữa là tháp nhọn nhô cao, hai bên có hai tầng mái cân đối. Mặt tiền của toà nhà có 3 bức tượng đắp nổi. Đó là tượng một phụ nữ khoẻ mạnh và một đứa bé đang chế ngự bầy thú dữ (ở giữa). Hai phụ nữ khác trong tư thế cầm gươm (ở hai bên trái, phải).

Dinh Độc Lập trước đây là Dinh Norodom được khởi công ngày 23/2/1868 do KTS Hermite phác thảo, đến năm 1871 thì hoàn thành. Công trình bao gồm một dinh thự lớn với mặt tiền rộng 80 m, bên trong có phòng khách sức chứa 800 người, và một khuôn viên rộng 12 ha với nhiều mảng xanh. Phần lớn vật liệu xây dựng được chở từ Pháp sang. Năm 1962, sau cuộc đảo chính, dinh mới được xây lại trên nền đất cũ theo đồ án thiết kế của KTS Ngô Viết Thụ. Ngày nay, Dinh Độc Lập là điểm đến của nhiều du khách.

Ngày 26/4/1964, Việt Nam Quốc Tự được khởi công dưới sự giám sát của KTS Ngô Viết Thụ. Chùa được xây dựng với một ngôi tháp 7 tầng mái cong, chạm trổ tinh vi trong không gian thiên nhiên rộng rãi, với các cảnh quan đặc sắc hài hòa mang đậm bản sắc phong cách kiến trúc Việt Nam. Đến nay, chùa Việt Nam Quốc Tự vẫn là điểm lui tới của các tín đồ Phật giáo xa gần và đông đảo các du khách khi đến Sài Gòn.

Chợ Bến Thành do hãng thầu Brossard et Maupin khởi công xây dựng từ năm 1912 đến tháng 3/1914. Sau khi hoàn thành, người dân gọi là chợ Mới hay chợ Sài Gòn để phân biệt chợ cũ. Sau năm 1957, chợ đổi tên như hiện nay. Đất xây chợ, vốn là một cái ao sình lầy, gọi là ao Bồ Rệt (Marais Boresse), được người Pháp cho lấp đi. Khuôn viên chợ quy hoạch bốn mặt bởi bốn con đường. Mặt tiền (Quảng trường Quách Thị Trang nay) là Place Cuniac, đặt theo viên Thị trưởng thành phố Sài Gòn (Xã Tây) Cuniac, người đã đề ra việc lấp ao. Mặt bắc chợ là Rue d’Espagne ( Lê Thánh Tôn nay), phía đông là Rue Viénot (Phan Bội Châu nay), và phía tây là Rue Schroeder (Phan Châu Trinh nay). Hiện chợ có hơn 3.000 sạp hàng, bán sỉ, lẻ từ thực phẩm, vật dụng hàng ngày đến hàng xa xỉ phẩm. Chợ bắt đầu hoạt động từ 4h sáng và đóng cử vào lúc 18h hàng ngày. Hàng năm, chợ đón tiếp hàng triệu lượt du khách.

Bến Nhà Rồng được khởi công xây dựng ngày 4/3/1863 với mục đích làm nơi ở cho viên Tổng quản lý bến tàu và nơi bán vé tàu. Tại nơi đây, ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành đã xuống tàu Amiral Latouche Tréville ra đi tìm đường cứu nước. Bến Nhà Rồng hiện nay là Bảo tàng Hồ Chí Minh – một trong những chi nhánh của Bảo tàng và di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cả nước.

Ngày 28/11/1927, bảo tàng lịch sử Việt nam được xây dựng theo thiết kế của KTS Delaval, theo lối kiến trúc “Đông Dương cách tân”, gồm 18 phòng trưng bày; phần giữa bảo tàng có một khối bát giác có 2 nóc mái lợp ngói ống, gắn vật trang trí hình phụng, hình rồng cách điệu; trên cùng, là 4 quả cầu nhỏ dần và đặt chồng lên nhau, hiện là nơi bảo tồn và trưng bày gần 32.000 hiện vật quý được sưu tầm trong và ngoài nước. NTND

Các công trình kiến trúc Pháp còn lại ở Việt Nam mang nguyên vẹn nét kiến trúc châu Âu của những thế kỷ trước.  Các tuyến phố chính, nơi giao nhau thường được đặt các công trình văn hóa – thương mại mang tính biểu tượng hoặc các tượng đài hoành tráng. Những công trình mang hơi thở kiến trúc cổ điển Châu Âu luôn được người Pháp đặt trong một không gian xanh công cộng. Các biệt thự tư nhân, ngoài cảnh quan, còn có những chi tiết kiến trúc, nội thất rất đặc trưng như: mái ngói có hoa văn thông gió ở hai đầu, hành lang rộng, cầu thang gỗ rộng, cửa sổ cao, ở miền Bắc có thêm hệ thống lò sưởi… Và không thể không nói đến là kiểu nhà ống, một kết quả của quá trình đô thị hoá.

Có thể nói, người Pháp lúc đó đã mang đến nước ta nhiều loại kiến trúc mới được tạm chia như sau:

Kiến Trúc Cổ Điển và Tân Cổ Điển Phương Tây

Theo KTS Pháp, Christian Pedelahore, vào giai đoạn 1873-1910, người Pháp chủ yếu xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ quân sự và các công thự cho bộ máy cai trị. Nhà thiết kế chính cho một chế độ thực dân đang lo lắng về việc  khẳng định quyền lực trên thuộc địa này là KTS Auguste – Henri Vildieu. Từ bỏ chủ nghĩa kiến trúc  thực dụng của những năm cuối thế kỉ 19, ông này đã dựa dẫm vào ngôn ngữ thiết kế giàu tính trang trí của kiến trúc tân cổ điển để gây sự chú ý đến công chúng bản địa. ( Rất tiếc nó vẫn còn ảnh hưởng tiêu cực trong các công trình “nhại cổ” của chúng ta cho đến bây giờ).

Giữa những năm 1892 – 1906, Vildieu thiết kế Bưu điện (1 Lê Thạch, hoàn thành vào năm 1896), Chánh văn phòng quân đội Pháp (28 Lý Nam Đế, hoàn thành vào năm 1897), nhà tù  Hỏa Lò (được biết đến với cái tên quốc tế là “Hanoi Hilton”, hoàn thành vào năm 1899).

Sau năm 1900, ông đã thiết kế các tòa nhà “to lớn” hơn, bao gồm Tòa án Tối cao (48 Lý Thường Kiệt, 1900-1906), Phủ Toàn quyền (đường Hùng Vương, 1901-1906), và Dinh thống sứ Bắc Kì ( 12 Ngô Quyền, hoàn thành vào năm 1911).

Kiến trúc thực dân đạt đỉnh cao với Nhà hát lớn Thành phố Hà Nội, một “cung điện” tân cổ điển, gây vướng bận ngân sách của Pháp trong hơn mười năm.

(Nhà hát lớn Thành phố Hà Nội-1901_1911) 

(Phủ Toàn Quyền Đông Dương- Hà Nội- 1901_1906)

(Dinh Toàn Quyền- Sài gòn- 1870_ 1873)

 Nhìn chung, tuy có khác nhau về chi tiết, nhưng các công trình này có hình khối bề thế , bố cục đối xứng, trang trí phong phú, hệ thống cột to tròn hoặc vuông theo các tỉ lệ nghiêm ngặt, … thể hiện được sự tráng lệ và uy quyền. 

(Nhà thờ Đức Bà-Sài gòn-1880)

 Ngoài ra, còn có Kiến trúc Roman: Phong cách này đã xuất hiện từ thế kỷ thứ V, phổ biến trong kiến trúc nhà dòng và nhà thờ. Công trình Roman đẹp nhất xây dựng ở nước ta là Nhà thờ Đức Bà tại Sài Gòn, do kiến trúc sư Jules Bourard thiết kế năm 1880, sau này vào năm 1960 được Toà thánh La Mã phong cho tên gọi là Vương Cung Thánh Đường. Kiến trúc Gothic: Điển hình nhất là Nhà thờ Lớn Hà Nội có những vòm cuốn nhọn. Nhà thờ này Cha Puginier tự thiết kế và lãnh đạo thi công vào năm 1886. Nhưng ngôi nhà thờ Gothic lớn nhất ở nước ta lại là nhà thờ Phú Nhai xây dựng năm 1911 tại huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định.

Phong cách kiến trúc Đông Dương

Vì sao ra đời phong cách này? Trước tiên, những hình thức kiến trúc mang từ Pháp sang, sau một số năm thì bộc lộ nhiều bất cập, nhất là không phù hợp với khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, gió mạnh… cũng như tập quán sinh hoạt, truyền thống thẩm mỹ và cảnh quan Việt Nam. Sau nữa, vào những năm 30 của thế kỷ 20, ảnh hưởng của Pháp ở Việt Nam giảm sút. Để tranh thủ được lòng dân, một số KTS Pháp dạy tại trường Mỹ thuật Đông Dương nghĩ cách thiết kế những công trình mang đậm chất bản địa hơn để lấy lại lòng tin nơi dân bản xứ.

(Viện Đại Học Đông Dương- 1926- Nay là Đại Học Tổng Hợp- Hà Nội)

Những công trình tiêu biểu: Trường Đại học Đông Dương (hoàn thành vào năm 1926, nay là Đại học Hà Nội tại 19 Lê Thánh Tông), Cục Tài chính (hoàn thành năm 1931, nay là Bộ Ngoại giao, cuối đường Điện Biên Phủ ,) và Bảo Tàng Viễn đông bác cổ (được xây dựng từ năm 1925 và 1932, nay là Bảo tàng Lịch sử, 1 Phạm Ngũ Lão).

Ernest Hébrard, một KTS đạt giải  Prix de Rome, quan chức cao cấp của chính phủ Pháp phụ trách công việc quy hoạch Đông Dương, đồng thời là giáo sư của trường Mỹ thuật Đông Dương. Từ những năm 1920, với quan điểm tích cực ông đã vận dụng thành công những hiểu biết của ông về kiến trúc Trung Quốc, Việt Nam, và cả Khmer vào các công trình này nhằm truyền tải những tinh hoa của nền văn hóa bản địa, tạo điểm xuất phát cho phong cách kiến trúc Đông Dương (style indochinois).

(Viện Viễn Đông Bác Cổ- Hà Nội- 1925)

Phong cách kiến trúc Đông Dương là một sáng tạo của các KTS Pháp, góp phần tôn vinh nghệ thuật kiến trúc dân tộc. Tuy còn nhiều điểm pha trộn, song nó đã khích lệ các KTS Việt Nam tiếp tục đi theo con đường nghệ thuật dân tộc. Ngày nay, chúng ta vẫn còn bắt gặp nhiều các biệt thự, các không gian sống của người Pháp trước đây và vẫn còn nhiều giá trị để nghiên cứu và áp dụng. Với những công trình kiến trúc hiện đại, nhiều chủ nhân đã tìm tòi, đưa vào những nét ưu việt của phong cách này, nhằm tạo được không gian yên tĩnh, thoáng đãng, sang trọng, mát về mùa hè, ấm vào mùa đông.

Kiến trúc dân gian Pháp

(Biệt Thự Cité Bellevue- 1930- Đà lạt)

 Người Pháp sống ở xứ thuộc địa luôn luôn nhớ nhà, nên họ thường làm các ngôi nhà ở mang phong cách địa phương nơi họ sinh trưởng. Đó là những ngôi nhà vùng quê hay thị trấn nhỏ, thường là ở xứ lạnh, nên có lò sưởi, ống khói đưa lên tận trên mái. Mái lợp ngói có độ dốc lớn để tránh tuyết đọng và ở hồi nhà thường có mái gập đầu ở hồi nhà, một kiểu mái khá đặc trưng của nước Pháp và một vài nước châu Âu khác. Chúng ta dễ dàng thấy dáng dấp của chúng ở những biệt thự cổ Đà Lạt.

Kiến trúc mới

Ở đây chủ yếu nói đến trào lưu Modernisme. Ở Pháp còn có tên là Art Nouveau hay Art Deco. Chủ yếu diễn đạt một trào lưu kiến trúc từ chối các phong cách Cổ điển phương Tây, để tiến dần đến hình thành Chủ nghĩa Công năng ở châu Âu. Sắt thép bắt đầu được dùng xây dựng cầu Long Biên năm 1902, cây cầu dài nhất thế giới đầu thế kỷ XX, do Gustave Eiffel thiết kế và hãng Daydé et Pillé xây dựng.

Phong cách kiến trúc Đông Dương khởi đầu bởi Hebrard tương đối hạn chế trong một số ít các tòa nhà công bởi phụ thuộc chính sách của mẫu quốc. Nhưng các biệt thự tư nhân đã tạo ra một sự hồi sinh cho phong cách này trong suốt những năm 1940, đáng chú ý nhất là các công trình của Arthur Kruze, giáo sư Trường Mỹ Thuật Đông Dương: như Khu dân cư Avenue Carnot (Phan Đình Phùng) gần Dinh Thống Đốc, Ngân hàng Đông Dương (49 Lý Thái T6 đường, hoàn thành vào năm 1930) và văn phòng Địa ốc Ngân hàng Đông Dương (Crédit Foncier de l’Indochine) trên Tràng Tiền.

Ngay sau đó, những KTS Việt Nam khóa đầu (Nguyễn Cao Luyện, Hoàng Như Tiếp, Nguyễn Gia Đức, Tạ Mỹ Duật, Ngô Huy Quỳnh…) đã tiếp xúc được những ý tưởng mới của châu Âu, bên cạnh việc tự nghiên cứu các tòa nhà cổ; dần dần củng cố vai trò quan trọng của Trường Mỹ thuật Đông Dương trong việc tạo ra phong cách kiến trúc mới. Trong vòng mười năm, họ đã xây dựng hơn 100 biệt thự kết hợp chủ nghĩa duy lý và tự do sáng tác. Mái chìa, cầu thang lượn cong, mặt tiền nhô ra, mái hình bậc thang, cửa sổ tròn, họa tiết trang trí bằng thạch cao hoặc đá hoa cương giả…bằng cách đó, họ đã tạo ra những công trình hiện đại thay đổi diện mạo của Hà Nội. Các biệt thự đều được tập trung vào các tuyến chính phía nam của Hoàng Thành Thăng Long: Lê Hồng Phong (Đại sứ quán Rumani), Trần Phú (Đại sứ quán Singapore tại số 41-43 và Quỹ Động vật Hoang dã Thế giới), Lý Thường Kiệt (Đại sứ quán Cuba tại số 65 và Phòng thí nghiệm nguyên tử quốc gia tại số 59), và Trần Hưng Đạo (Đại sứ quán Pháp, Ấn Độ, và Campuchia và Câu lạc bộ Elder tại số 91).

Như vậy, ảnh hưởng của kiến trúc Pháp trên đất Việt diễn ra có quy luật, đi từ cưỡng bức đến cộng sinh, chuyển hóa mềm mại, có đặc trưng phù hợp với đặc điểm tự nhiên và hòa nhập với văn hóa bản địa; bao gồm cả tính khách quan của thời đại, tính chủ quan của chính sách khai phá thuộc địa và tính chủ quan của các cá nhân. Nó bộc lộ rõ rệt qua sự kết hợp giữa phương pháp tư duy phân tích thực nghiệm (phương Tây) với phương pháp tư duy tổng hợp dung hòa (phương Đông) trong quá trình thiết kế của các KTS.

“Ngày nay, các công trình mang dáng dấp kiến trúc Pháp nối tiếp nhau mọc lên, là sự pha trộn phong cách cổ điển và xu hướng đương đại. Việc cần làm đối với các KTS Việt Nam- trong đó có các KTS trẻ là việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính hiện đại và tính dân tộc trong kiến trúc, giữa các yếu tố kiến trúc, khí hậu và con người nhằm tạo được nền móng vững chắc cho kiến trúc Việt Nam trong thời kì hội nhập, tránh “nhại cổ” một cách dễ dãi gây lệch lạc thẩm mỹ và công dụng trong kiến trúc.” theo lời KTS trẻ Trần Quan Thái. NTND 

(Tuyết Minh)